10 feb. 2008

ESPERANTA LITERATURO: LAJOS TÁRKONY

de Baldur Ragnarsson el Juna Amiko (Septembro 2002)

"Lia kolektita poemaro estas unu el la ĉefaj libroj, kiuj ankoraŭ mankas al ni." Tiel deklaris William AULD, la redaktinto de la unua eldono (1958) de "Esperanta Antologio"(1) , pri la poeto, kiun mi nun prezentas al vi. Ses jarojn poste ja aperis tiu longe atendata libro, ducent paĝoj da zorge rafinita(2) poezio. Tiam estis pasintaj kvardek jaroj, de kiam Lajos TÁRKONY debutis (3) sur la revuo "Literatura Mondo".

Lajos TÁRKONY naskiĝis en Budapeŝto en 1902, kaj tie li loĝis dum sia tuta vivo. Lia familia nomo estis Totsche, kaj antaŭ la dua mondmilito liaj verkoj aperis sub tiu nomo. Li lernis Esperanton kiel 17-jarulo kaj baldaŭ okupis sin pri tradukoj el la hungara. En 1924 li debutis kiel recenzisto(4) en Literatura Mondo, kies kunredaktoro li poste fariĝis en tiu "kverelanta (5), repaciĝa kara kamarada (6) rondo", kiel li diras en unu el siaj poemoj aludante (7) al siaj kolegoj(8) en la redakcio. Sur la paĝoj de tiu plej fama el Esperantaj kultur-revuoj Tárkony baldaŭ fariĝis unu el niaj plej sagacaj (9) kritikistoj, efektive oni povas rigardi lin la fondinto de serioza literatura kritiko en Esperanto. Liaj studoj de la ĉefaj Esperanto-verkistoj tiutempaj havas daŭran valoron. Tiuj aperis libro-forme sub la titolo "De Paĝo al paĝo" ( 1932, reeldono 1976).

La kritikaj artikoloj kaj studoj de Tárkony estas ĉiel atentindaj, sed tamen lia nomo unuavice ligiĝas al lia origininala poezio (10). Kelkaj liaj poemoj aperis en la kolekto "Dekdu Poetoj" (1934), sed estis kun lia granda poenkolekto"Soifo" (1964), ke li estis plene taksebla kiel grava poeto.

Tiu libro havas apartan pozicion (11) en la originala poezio de Esperanto en multaj rilatoj. Ĝi prezentas la tutan vivon de homo, kiu ĉiam estis fidela al siaj intimaj (12) sentoj kaj kuraĝis esprimi ilin en tia sincera maniero, kia distingas profunde personan poezion. La titolo Soifo bone servas kiel unuvorta karakterizaĵo de lia multfaceta(13) personeco, sopiro al la variaj donoj de la vivo, arto, belo kaj vero.

Tamen, laŭ informoj, lia ekstera vivo ŝajne ne estis multeventa (14). Li estis ŝtatoficisto, profesio (15) kiu verŝajne ne donis al li multan varion. Plendoj estas tamen maloftaj, kvankam multaj havas ja melankolian (16) tonon. arta kunludo de objektivaj observoj kaj subjektivaj komparoj kreas surpizajn bildojn en multaj poemoj, ekzemple en la jena poemeto, titolita La Nubo, verkita laŭ la japana versoformo tankao:

Nubo sur monto
sidigis, gasto teda,
kaj per pluvgutoj
ĝi klaĉas (17) monotone (18)
ĝis enuiĝ' osceda (19)

La poemlibro de Tárkony enhavas kelkajn ampoemojn, plejparte rezignacie (20) melankoliajn (21). Lia amo al Esperanto estis tamen la plej fidela, la plej konsola. En la poemo Esperanto li taksas la valoron, kiun tiu amata lingvo havas por li dum la militaj jaroj:

Sub peza, sufoka (22) milita atmosfero,
en mia minacata ermito (23) -ĉelo,
en kreskanta , subprema izolo,
via petola ludo rima,
via nesuperebla klaro esprima,
via serafe (24) pura, superba (25) simbolo
estas mia sola konsolo.

Lajos Tárkony mortis en 1978. Li fermis sian solan poemlibron per poemo titolita Noktiĝo . Dekvar jaroj pasis interĝia apero kaj lia morto, tamen oni sentas la finon en ĝiaj lastaj vortoj:

Al florodor' miksigaĝ
nuanco (26) velka,
supre ĉiel' brilnajla:
kovrilo ĉerka.+

La poezio de Tarkony kaj liaj kritikaj verkoj kaj tradukoj, apartenas al la plej belaj kreaĵoj de pure esperantisma kulturo.
1. antologio = kolekto de belliteraturaj verkoj | 2. rafinita = arte altkvalita | 3 debuti= unuan fojon elpaŝi antaŭ publiko | 4 recenzi = fari mallongan kritikan raporton pri verko | 5 kvereli = kolere malkonsenti | 6 kamarado = amika, reciproke respekta | 7 aludi= ne rekte mencii | 8 kunlaborantoj | 9 lerte saĝa | 10 arto poeta | 11 ĉi tie, lokon kiun okupas lia verkaro | 12 plej prokisma al la koro | 13 multflanka | 14 evento= okazaĵo | 15 salajro-dono faklaboro | 16 malĝoj-humoran | 17 sen-pri-pense parolaĉas | 18 unu-tone | 19 oscedi = malrapide eligi aeron tra la buŝo pro enuo aŭ dormemo | 20 kun ne-kredo pri sukceso | 21 plenajn de malĝojo | 22 mortiga pro aero-manko | 23 solulo, vivanta for de homoj | 24 serafo = anĝelo de plej alta rango | 25 tre belega | 26 apenaŭ videbla diferenco

3 feb. 2008

30° ANIVERSARIO DE ĈEspA

Este año 2008 es demasiado importante para los esperantistas en Chile. Nuestra Asociación Chilena de Esperanto (ĈEspA) cumple en el mes de mayo, treinta años.


Fue a fines del año 1977 y comienzos de 1978, que esperantistas como Iván Mättig, Daniel Zanelli y David Alvéstegui con sus respectivos alumnos- entre otros- iniciaron la labor de reunir las voluntades y comenzar la aventura de tener un movimiento esperantista organizado en el país.


El comienzo no fue fácil, dada la circunstancias en que el país se encontraba - bajo la dictadura de Pinochet- y en la cual las sospechas entre los participantes existían, pero no obstante, todas las ideas podían estar y nadie faltaba. Algunos cursos y reuniones se efectuaron hasta que en el mes de mayo de 1978 y con motivo del centenario del idioma, se inicia la idea de formar la Asociación Chilena de Esperanto, obteniendo reconocimiento legal el 30 de junio de 1990, mediante Decreto Supremo N° 1011, tras 4 años de tramitación de la personalidad jurídica ante el Ministerio de Justicia.


Desde entonces, hemos tenidos altos y bajos, momentos de mayor actividad y de sueños invernales, y de vez en cuando, algún Encuentro Nacional : Valdivia, Santiago, Curicó y Temuco.


Ciertamente ya no podemos quedarnos dormidos, debemos actuar y presentarnos más activamente ante la comunidad nacional, realizar exhibiciones, cursos, seminarios, y llegar a convertir nuestros "Encuentros Nacionales" en verdaderos "Congresos Nacionales". Para ello debemos lograr que todos los esperantistas y los simpatizantes actuales del idioma internacional comiencen a comprometerse más activamente en pequeñas tareas, que permitan establecer "cabezas de playa" en universidades, radios, periódicos, escuelas, centros culturales, etc. Debe ser un trabajo de hormiga, constante y persistente, no importando que al principio no estimen nuestra idea valiosa, recuerden que "hasta una gota constante, rompe la roca".


Nuestro primer compromiso es efectuar cursos a nivel local, para ello dispondremos del material suficiente para que esto ocurra, como también los artículos de diarios que permitan ir mostrando el idioma y movimiento. Parte de estos artículos ya se encuentra disponible en el sitio web.


Debemos instar a los interesados en el Idioma Internacional, a abandonar la comodidad de sus asientos ante los computadores, para hacer del idioma una realidad, y comiencen a hablarlo, participando en pequeñas reuniones en la comuna, provincia y región. Y además, comprometerse en una campaña "1+1" para aumentar la cantidad de interesados en el Esperanto.


Por otra parte, nuestra Asociación carece de fondos para asumir de pronto una campaña de difusión; tampoco tenemos los recursos humanos suficientes, sin embargo, el entusiasmo está. Por ello, debemos comenzar también una campaña económica tendiente a encontrar personas que nos aporten con el dinero suficiente para poder editar folletos, afiches, manuales, posibilitar el cofinanciamiento de participación de jóvenes en eventos nacionales, etc hasta realizar nuestro sueño: tener una sede nacional!!! Esto es posible gracias a la Ley de Donaciones Culturales, en virtud de la cual personas naturales, personas jurídicas y sociedades comerciales, pueden efectuar donaciones con fines culturales, contra un descuento del 50% de la donación de los impuestos a la renta. Comencemos a buscar a estas personas y sociedades, y poco a poco juntaremos lo suficiente para establecer esa sede que soñamos.


Por otra parte, este año es importante para nosotros los esperantistas, en general, por ser este año el "año internacional de los idiomas" designado así por la Asamblea General de las Naciones Unidas y siendo UNESCO la instacia encargada de organizarla a nivel mundial y nacional en conjunto con los ministerios de educación y cultura de cada país. Es por lo tanto un momento único para presentar el Esperanto como la solución a una comunicación internacional democrática entre los hombres, y que permite un encuentro sin discriminación entre las culturas, en un plano de igualdad que los idiomas coloniales no pueden ofrecer.


Esperamos contar con tu cooperación y compromiso para desarrollar todas las tareas que pensamos planear para el presente año, pues cada uno actuando dentro de su círculo más cercano, va ampliado esa esfera y cada vez más personas van descubriendo la belleza de nuestro tan preciado Esperanto.


Amike, kaj samideane


Héctor Campos Grez


Presidente Asociación Chilena de Esperanto